Więcej o interpunkcji – zagłębiamy się w przecinki

Artykuł powstał dla: www.pioromani.pl, dnia 19.10.2017


ROLA PRZECINKA W ZDANIU

W języku polskim zastosowanie przecinków wiąże się głównie z budową zdania. Przecinki to nic innego jak „rozdzielacze”; pomagają ułatwić zrozumienie zdania, eliminują niejednoznaczności i powodują, że czytelnik podświadomie segreguje informacje wypływające ze zdania na najważniejsze, ważne czy zupełnie poboczne dopowiedzenia i wtrącenia.
Najprościej bywa w zdaniu prostym – jak sama nazwa wskazuje – więc to od niego zacznijmy.


ZDANIE PROSTE

Takie zdanie zawiera tylko jedno orzeczenie (czasownik). Kiedy musi pojawić się przecinek?

1. Przed wyrazami i wyrażeniami powtarzanymi, np.:
Ania była bardzo, bardzo mądra. Zjadłabym dużo, dużo czipsów.


2. Przy wymienianiu określeń równorzędnych, np.:
Skoia miała rude włosy, małe oczy, piegi i krzywy nos.
Ten artykuł powinien być napisany za: pieniądze, voucher do Empiku, karnet na siłownię albo przynajmniej jakieś czipsy.


3. Przy użyciu wołacza [bardzo ważne w dialogach!], np.:
Życzę ci powodzenia, Harry Potterze – rzekł Firenzo.
Uważaj na siebie, kochanie!

Czasami trzeba użyć nawet i dwóch przecinków, gdy wołacz pojawia się w środku zdania, np.:
No i, człowieku, dumny ty jesteś z siebie?
Azaliż, szanowny dresie, nie mam żadnego frasunku.


4. Przecinka nie stawiamy przed: „i”, „a” (w kontekście „i”), „oraz”, „tudzież”, „niż”, „bądź, „lub”, „albo”, „czy”, „ani”, „ni”:
Pamiętajcie – rozmawiamy TYLKO o zdaniach PROSTYCH!
Panie doktorze, boli pomiędzy jedynką a dwójką.
Wykład był krótki a przystępny.
Wolałabym wódkę niż wino.
Nie pójdę z tobą do kina ani na spacer.
Te wiersze bezpośrednie i nudne. 

WYJĄTKI: „ani też”, „ani nawet”, „czy może”:
Nie pójdę z tobą do kina, ani też na spacer.
Nie pójdę z tobą do kina, ani nawet na spacer.
Dlaczego tak? Ponieważ dodatki takie jak „też” i „nawet” tworzą dopowiedzenia (osłabiają wartość tej części zdania, odbierają równoznaczność).

Podobnie, bo z przecinkiem, sprawa wygląda, gdy chcemy taki spójnik powtórzyć – przecinek powinien pojawić się wtedy przed drugim i każdym następnym powtórzeniem, np.:
Dziś piję albo wódkę, albo browary.
Nie pójdę z tobą ani do kina, ani na spacer.
Te wszystkie wiersze i bezpośrednie, i nudne, i jeszcze depresyjne. 


5. Stawiamy przecinki przy wtrąceniach [wtrącenie to część zdania, która występuje „w środku”. Gdyby ją wyciąć, zdanie nie straciłoby głównego sensu, wątku], np.:
Dziś wielu userów, na przykład Skoia, mądrzyło się o przecinkach.
Przy stole, zrobionym jeszcze przez dziadka, siedziała cała rodzinka.

W takich sytuacjach wtrącenie oddzielamy przecinkami z dwóch stron. Można też użyć myślników, ale również dwóch. Absolutnie zabrania się popełniania takich bzdurek!:
Przy stole – zrobionym jeszcze przez dziadka, siedziała cała rodzina.


6. Przecinkiem oddziela się wszystkie imiesłowy przysłówkowe (wyrazy zakończone na: -ąc, -wszy, -łszy) wraz z ich częściami, np.:
Czytała, plując krakersami.
Zarumienił się, słysząc komplement.
Wróciwszy do domu, odpalił od razu peceta.

WYJĄTEK: wyraz „wyjąwszy” w znaczeniu „oprócz”, np.: Wyjąwszy głównego bohatera cała historia jest słaba.

Skoia, przygotowując artykuł, nuciła „Despacito”. – Tutaj mamy dwa przecinki, ponieważ część z imiesłowem pełni od razu rolę wtrącenia. 
Warto wspomnieć, że imiesłów przysłówkowy współczesny lub uprzedni pełni w zdaniu rolę czasownika, ponieważ wskazuje czynność dodatkową wykonywaną przez podmiot. Jest to więc dobry moment, by porozmawiać o zdaniach złożonych.

[Zresztą bardzo często zdarza się, że przecinek musi pojawić się w zdaniu nie tylko z jednego powodu. Albo że – na chłopski rozum – nie powinien pojawić się wcale, a jednak korektorzy każą go wklepać. W takich przypadkach mówi się o tzw. przecinku, który pojawił się „na miejscu zbrodni”. Czasami słowo, przed którym zasadniczo nie stawiamy przecinka, znajduje się w zdaniu obok takiego wyrazu lub konstrukcji, które jednak wymagają postawienia znaku.
Np. przed spójnikiem „i” generalnie nie stawia się przecinka, ale w konstrukcji:
Mam dużo czasu, który mogłam wykorzystać na granie w Tomb Raider, i piszę teraz ten artykuł…
Przecinek przed „i” musi się tu pojawić, bo zamyka wtrącenie. Co z tego, że przed „i” się go nie stawia? Ano nic. Bo zadziałała tu inna zasada].


ZDANIE ZŁOŻONE


To każde zdanie, które zawiera dwa orzeczenia (czasowniki) lub więcej – będę podkreślać je w przykładach. Np.:
Skoia jest leniwa, ale ma zadatki na pisarkę. 
Opowiadanie miało „ręce i nogi” i lekko się je czytało.
Zdania złożone mają co najmniej dwa czasowniki, często też zawierają przecinek.


1. Przecinek wstawiamy, gdy zdania składowe nie są połączone żadnym spójnikiem. Są to na ogół zdania współrzędne, czyli ich „elementy” mają równą wartość, nie są ani –nad, ani podrzędne.
Całe korpo wybiera się na trip, ja muszę lookać na mojego psa.
Nie przeczytał artykułu, teraz czeka go dużo pracy z betą.

Przy zdaniach złożonych współrzędnych połączonych spójnikiem używamy przecinka przy takich spójnikach: „a”, „ale”, „aliści”, „czyli”, „inaczej”, „jednak”, „jednakże”, „jedynie”, „lecz”, „natomiast”, „przecież”, „raczej”, „tylko”, „tylko że”, „tymczasem”, „więc”, „wszakże”, „zaś”, „za to”. Np.:
Całe korpo wybiera się na trip, a ja muszę lookać na mojego psa.
Przegraliśmy trzy do zera, ale jak zwykle nic się nie stało.
Wyjdę wieczorem, czyli do domu dotrę grubo po północy.


2. W wypowiedzeniu złożonym oddziela się przecinkiem zdanie podrzędne od zdania nadrzędnego (kiedy coś -> wynika z czegoś ):
Nie przeczytał artykułu, dlatego teraz czeka go dużo pracy z betą.
Jestem spłukany, bo na rynku nie ma pracy dla ludzi z moim wykształceniem.
Koty bywają niebezpieczne, kiedy głodne.


SPÓJNIKI ZDAŃ PODRZĘDNYCH I NADRZĘDNYCH, PRZED KTÓRYMI STAWIA SIĘ PRZECINEK:
aby, acz, aczkolwiek, albowiem, azali, aż, ażeby, bo, boć, bowiem, by, byle, byleby, chociaż, chociażby, choć, choćby, chybaby, chyba że, chyba żeby, co, cokolwiek, czy, czyj, dlaczego, dlatego, dlatego że, dokąd, dokądkolwiek, dopiero, dopiero gdy, dopóki, gdy, gdyby, gdyż, gdzie, gdziekolwiek, ile, ilekolwiek, ilekroć, ile razy, ile że, im, iż, iżby, jak, jakby, jak gdyby, jaki, jakikolwiek, jakkolwiek, jako, jakoby, jako że, jakżeby, jeśli, jeśliby, jeżeli, jeżeliby, kędy, kiedy, kiedykolwiek, kiedyż, kim, kogo, komu, kto, ktokolwiek, którędy, który, ledwie, ledwo, mimo iż, mimo że, na co, niech, nim, odkąd, o ile, po co, po czym, podczas gdy, pomimo iż, pomimo że, ponieważ, póki, przy czym, skąd, skądkolwiek, skoro, tak jak, tylko że, tym bardziej że, w miarę jak, wprzód nim, w razie gdyby, za co, zaledwie, zanim, zwłaszcza gdy, zwłaszcza jeżeli, zwłaszcza kiedy, zwłaszcza że, że, że aż, żeby

3. Nie rozdziela się przecinkiem połączeń partykuł, spójników i przysłówków ze spójnikami, np.: „chyba że”, „dlatego że”, „tylko że”, „zwłaszcza że”, „mimo że”. Przecinek stawia się natomiast przed całą frazą. Jest to tzw. zasada „cofania przecinka”.
Dobrze: Napiszę artykuł w biurze, chyba że będę miała jakichś klientów.
Źle: Napiszę artykuł w biurze chyba, że będę miała jakichś klientów.

Sytuacja identyczna, kiedy pod „że” podstawiamy „iż”. Innymi takimi frazami wartymi zapamiętania są: „podczas gdy”, „ile że”, „jak gdyby”, „tyle tylko że”, „tym bardziej że”, „właśnie gdy”, „właśnie jak”, „właśnie kiedy”, „podczas gdy”, „zwłaszcza gdy”, „zwłaszcza jeżeli”, „zwłaszcza kiedy”. 



4. Przecinka nie stawiamy też przed spójnikami rozłącznymi („lub”, „albo, „bądź”, „czy”), np.:
Czytasz to czy tylko scrollujesz stronę?
Być albo nie być.

Wyjątki: „albo raczej”, „lub raczej”, „czy raczej”, „albo lepiej”, „lub lepiej”, itp. Np.:
Czytasz to, czy raczej tylko scrollujesz stronę?
Być, albo lepiej: nie być.

Dlaczego tak? Ponieważ dodatki takie jak „raczej” i „lepiej” tworzą dopowiedzenia (osłabiają wartość tej części zdania, odbierają równoznaczność), a – jak już wspominałam – przed dopowiedzeniami stawiamy przecinki.


POZOSTAŁE PRZYPADKI


STÓJ, GDY KRZYCZYSZ!
Przecinek stawia się zawsze przy zwrotach: „ach”, „halo”, „hej”, „ho”, „o”, „oj”, itp. Najczęściej zwroty te zaczynają zdanie bądź kończą je, zwykle z wykrzyknikiem.
Ach, jak przyjemnie!
O Borze Zielony, dlaczego znów nie postawiłeś tu przecinka?


Przecinki stawiamy z dwóch stron przy wtrąceniach (podobnie jak w zdaniach prostych)
To było dwanaście lat temu, pamiętam, kiedy w farfoclach panowała moda na Tokio Hotel.

…Oraz przy dopowiedzeniach (czyli takich wtrąceniach, tyle że na końcu zdania):
Z całego Marvela najbardziej lubię X-menów, szczególnie Kurta Wagnera.

Inne przykłady dopowiedzeń i wtrąceń, przed którymi może pojawić się przecinek?

Bez wątpienia, być może, bynajmniej, chyba, doprawdy, ewentualnie, inaczej, innymi słowy, istotnie, jak widać, krótko mówiąc, na przykład, nawet, na odwrót, naturalnie, niestety, niewątpliwie, niezawodnie, oczywiście, odwrotnie, owszem, prawdopodobnie, przeciwnie, przynajmniej, raczej, wiadomo, rzecz jasna, rzeczywiście, ściślej rzecz biorąc, ściśle mówiąc, zapewne, zdaje się i inne.

Np.:
Podejrzewam, że nie ma sensu, rzecz jasna, tłumaczyć tego wszystkiego.
Ujmują mnie uniwersa fantastyczne, na przykład Świat Dysku.
Artykuły będą cykliczne, prawdopodobnie raz w miesiącu.

SUGESTIA: Wtrącenia (szczególnie gdy pojawiają się w środku zdania) bardzo przejrzyście wyglądają też z myślnikami, ale – jak w przypadku zdań pojedynczych – nie mieszajcie jednego przecinka z jednym myślnikiem:
Podejrzewam, że nie ma sensu – rzecz jasna – tłumaczyć tego wszystkiego.


Przecinek musi pojawić się przy porównaniach paralelnych, tj: „tak…, jak”; „taki…, jaki”; „równie…, jak”; „zarówno…, jak i”; „tyle…, co”.

Charakterystyczne dla porównań paralelnych jest to, że w ich strukturze zawarta jest paralela, czyli – łopatologicznie – równoległość, równowartość. Przykłady:

Była betareaderką tak opowiadań, jak całych powieści.
Lubię jeździć zarówno na rolkach, jak i na deskorolce.
Ta butelka ma tyle litrów, co tamta.

Z porównaniami paralelnymi łączą się dwie kwestie. Po pierwsze przecinek, który już pokazałam na przykładach, a po drugie – poprawność merytoryczna. Porównania w całości należą do pewnej „całości” (tak, wiem, to źle brzmi) i nie można ich mieszać czy zestawiać inaczej. Błędy, które spotykam najczęściej?

(…) dlatego…, ponieważ… (…).
(…) dlatego…, bo… (…).
(…) o ile…, to… (…).
(…) nie tylko…, ale i… (…).
(…) zarówno…, i… (…).

Ale powróćmy do interpunkcji, bo jeszcze nie skończyliśmy z tym jednym tematem-rzeką, a co dopiero chwytać się innych zasad… Istnieją w języku polskim konstrukcje bardzo podobne do porównań paralelnych, które jednak nie są porównaniami paralelnymi. To:

„tak samo… jak…”;
„ten sam… co…”;
„taki… jak…”.

PRZED NIMI NIE STAWIAMY PRZECINKA! Np.:
Kolejny artykuł publikuje ta sama oceniająca co na innym portalu.
Znowu czytało mi się tę książkę dokładnie tak samo jak poprzednio.
Ta parówka ma taki skład jak tamta.


Przecinka nie stawiamy przy utartych związkach frazeologicznych, np.:
Uciekajmy gdzie pieprz rośnie.
Wiedział co w trawie piszczy.


Przecinka nie stawiamy, kiedy na końcu zdań pojawiają się zaimki względne („co”, „dlaczego”, jak”, „jaki”, itp.). Np.:
Powinnam wymyślić przykład, tylko nie wiem jaki.
Poszedł, chociaż nie wiedział dokąd.
Nie pytał dlaczego.



ODDYCHAJ ŚMIAŁO

Często przecinek odpowiada pauzie oddechowej – aby zdanie było odczytywane z uwagą, powoli – ale dotyczy to tylko niektórych sytuacji. Przede wszystkim stosuje się taki zabieg w prozie, w scenach statycznych, by zwolnić tempo czytania, nadać odrobinę lakoniczności. W opisach występujących po scenie dynamicznej można śmiało postawiać kilka przecinków więcej (chociażby przy imiesłowach przymiotnikowych), czego raczej się unika w akcji.
Dlaczego? Ponieważ sceny dynamiczne muszą utrzymywać tempo – to stąd niepisana reguła o tym, by wykorzystywać tam najczęściej zdania proste. 

ŚREDNI EFEKT: Trafił w przedramię, które, zaraz potem, zaczęło broczyć krwią.
LEPSZY EFEKT: Trafił w przedramię, które zaraz zaczęło broczyć krwią.

Albo:
ŚREDNIO: Odwrócił się ku łowcy, gotów do obrony, i nagle zamarł.
LEPIEJ: Odwrócił się ku łowcy gotów do obrony i nagle zamarł.

Ewentualnie:
NOPE: (…) twarz wydłużyła się w pysk, najeżony kłami wielkości kciuków, a ręce i nogi przekształciły się w łapy,  uzbrojone w pazury,  długie i ostre jak rzeźnickie noże.
YUP: (…) twarz wydłużyła się w pysk najeżony kłami wielkości kciuków. Ręce i nogi przekształciły się w łapy  uzbrojone w pazury, długie i ostre jak rzeźnickie noże.


Jednocześnie – jak już pisałam – dbajmy o oddech w scenach statycznych. Są to (najczęściej) opisy miejsc bądź emocji towarzyszących bohaterom:
Zrelaksowany obserwował morskie fale, rozbijające się na nadbrzeżnych skałach.
Widokiem kojącym było teraz jasne niebo, po którym dryfowało leniwie kilka chmur, bielutkich jak gałki lodów śmietankowych.
Z daleka połyskiwała w słońcu pałacowa wieża, kojarzona od razu z miejscem dostojnym, wręcz majestatycznym.

_______________
Dużo tego, prawda? 
Ale hej! Tak na pocieszenie warto mieć na uwadze, że często nawet językoznawcy czy korektorzy nie są zgodni co do użycia przecinka w konkretnym miejscu – szczególnie wtedy, gdy nie chodzi o przecinki wymuszone przez jakąś regułę językową, a gdy mowa o przecinkach mających na celu jedynie wymuszanie pauzy oddechowej. Bywa też, że byt przecinka uwarunkowany jest intonacją czy długością zdania – wtedy reguły nie są jednoznaczne. Pamiętaj jednak, że prawdziwą sztuką świadomości interpunkcyjnej jest umiejętność sensownej „obrony” każdego znaku. Gdy już zdasz sobie sprawę z tego, że potrafisz logicznie uzasadnić obecność każdego przecinka w zdaniu, wtedy przeminą twoje kłopoty z tymi – czasem irytującymi – kreskami.
A właśnie! Co w razie kłopotów?
Żyjemy w XXI i sam fakt, że czytasz już ten artykuł, oznacza, że masz dostęp do Internetu. Nie bój się szukać, Google nie gryzie:



POWODZENIA!

0 Comments:

Publikowanie komentarza